MÜASİR TƏHSİLDƏ BİTMƏK BİLMƏYƏN PROBLEMLƏR

  Təhsil yalnız dərs proqramlarının mənimsədilməsi, imtahan nəticələrinin yüksəldilməsi və diplom

əldə etməkdən ibarət deyil. Təhsil insanın düşünməyi, sual verməyi, məsuliyyət daşımağı, fərqli

fikirlərə hörmət etməyi və cəmiyyətə faydalı olmağı öyrəndiyi mürəkkəb bir prosesdir. Bu

prosesin mərkəzində müəllim, şagird və valideyn dayanır; məktəb rəhbərliyi, təhsil siyasəti və

ümumi ictimai mühit isə həmin münasibətləri formalaşdırır. Ona görə də təhsildə yaranan

problemləri yalnız bir tərəfin üzərinə qoymaq düzgün deyil. Problemlərin davamlı xarakter

almasının əsas səbəblərindən biri məsuliyyətin bölüşdürülməməsi, digər tərəfin isə daim

günahlandırılmasıdır.

1. Təhsilin məqsədinin nəticə və bala endirilməsi

Təhsil haqqında danışarkən çox vaxt ilk növbədə imtahan balları, qəbul göstəriciləri və qiymətlər

yada düşür. Əlbəttə, qiymətləndirmə şagirdin bilik səviyyəsini müəyyənləşdirmək üçün vacib

vasitədir. Lakin qiymət təhsilin özü deyil, yalnız onun müəyyən tərəflərini göstərən göstəricidir.

Şagird yüksək bal toplasa da, fikrini əsaslandırmaqda, oxuduğunu anlamaqda, müstəqil qərar

verməkdə çətinlik çəkə bilər. Əksinə, müəyyən mərhələdə aşağı nəticə göstərən şagirdin inkişaf

potensialı yüksək ola bilər. Təhsilin keyfiyyəti yalnız rəqəmlərlə ölçüləndə öyrənmənin mahiyyəti

arxa plana keçir. Məqsəd şagirdi sadəcə imtahana hazırlamaq deyil, onu həyatda qarşılaşacağı

problemləri düşünərək həll etməyə hazırlamaq olmalıdır.

2. Valideyn məsuliyyəti və müəllimə münasibət

Ailənin təhsildə rolu məktəbin qapısında bitmir. Uşağın dərsə münasibəti, vaxtdan istifadə

vərdişi, oxumağa marağı, davranış qaydaları və məsuliyyət hissi ilk növbədə ailədə formalaşır.

Bununla belə, bəzi hallarda valideyn övladının bütün uğursuzluqlarını müəllimin fəaliyyəti ilə

əlaqələndirir, uşağın hazırlıqsızlığına və davranışına tənqidi yanaşmaqdan yayınır. Müəllimdən

nəticə tələb etmək təbiidir, lakin müəllimi dinləmədən ittiham etmək, hər iradı şəxsi hücum kimi

qəbul etmək əməkdaşlığı zəiflədir. Valideynin vəzifəsi uşağı kor-koranə müdafiə etmək deyil; onu

dinləmək, faktları araşdırmaq və lazım gəldikdə səhvini sakit şəkildə izah etməkdir. Uşağa həm

hüquqlarını, həm də öhdəliklərini öyrətmək valideyn məsuliyyətinin mühüm hissəsidir.

3. Ərköyünlük, sərhədlər və davranış mədəniyyəti

Uşağın fikrini dinləmək, hisslərinə hörmət etmək və ona seçim imkanı vermək sağlam tərbiyənin

vacib şərtləridir. Ancaq bunlar hər istəyin qeyd-şərtsiz yerinə yetirilməsi demək deyil. Sərhədsiz

güzəşt uşağın istəklə ehtiyac arasındakı fərqi anlamasını çətinləşdirə, gözləməyi və məyusluğun

öhdəsindən gəlməyi öyrənməsinə mane ola bilər. Sinifdə qaydalara əməl etməmək, müəllimin

sözünü kəsmək, başqalarının fikrinə hörmətsiz yanaşmaq yalnız intizam məsələsi deyil; bu, sosial

məsuliyyət və qarşılıqlı hörmət problemidir. Uşağa sərhəd qoymaq onu alçaltmaq və ya

qorxutmaq deyil. Sərhəd aydın, ədalətli, ardıcıl və yaşına uyğun olmalıdır. Valideyn və müəllim

eyni davranışa fərqli münasibət göstərdikdə uşaq qaydaların sabit olmadığını düşünə bilər.Müasir təhsil: problemlər və çıxış yolları 1

4. Müəllim nüfuzu və peşəkar məsuliyyət

Müəllimdən həm yüksək bilik, həm pedaqoji ustalıq, həm də hər bir şagirdə fərdi yanaşma

gözlənilir. Bu gözləntilər əsaslıdır, çünki müəllim peşəkar inkişafını davam etdirməli, dərsi

planlaşdırmalı, şagirdin ehtiyaclarını nəzərə almalı və öz fəaliyyətini təhlil etməlidir. Lakin

müəllimin nüfuzu yalnız tələbkarlıqla qorunmur; ona qarşı ədalətli münasibət, təhlükəsiz iş mühiti

və peşəkar qərarlarına əsaslı hörmət də vacibdir. Müəllimin hər iradının mübahisə predmetinə

çevrilməsi, onun valideyn və şagird qarşısında daim müdafiə mövqeyində qalması tədris

prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, müəllim nüfuzu səhvləri ört-basdır etmək

hüququ vermir. Hörmət qarşılıqlı olmalı, müəllim də şagirdin ləyaqətini qorumalı, ayrı-seçkilikdən

və alçaldıcı münasibətdən uzaq durmalıdır.

5. Şagirdin passivliyi və məsuliyyətdən yayınması

Şagird təhsilin yalnız nəticəsini alan tərəf deyil, prosesin fəal iştirakçısıdır. Dərsə hazırlaşmaq,

sual vermək, tapşırığı vaxtında yerinə yetirmək, səhvini təhlil etmək və kömək istəməyi

bacarmaq onun məsuliyyət dairəsinə daxildir. Bəzən şagird uğursuzluğun səbəbini yalnız

müəllimdə, dərslikdə və ya imtahanın çətinliyində axtarır. Bu amillər həqiqətən rol oynaya bilər,

amma şəxsi səylə bağlı sualları da kənara qoymaq olmaz. Digər tərəfdən, şagirdin passivliyini

sadəcə tənbəllik kimi qiymətləndirmək də düzgün deyil: dərs yükü, motivasiya, öyrənmə

çətinlikləri, ailə şəraiti və psixoloji rahatlıq da nəzərə alınmalıdır. Əsas məqsəd günahkar

axtarmaq yox, maneəni müəyyənləşdirib dəstək göstərməkdir.

6. Əzbərçilik və düşünmə bacarıqlarının zəif inkişafı

Məlumatı yadda saxlamaq öyrənmənin bir hissəsidir, lakin onu anlamaq, müqayisə etmək, tətbiq

etmək və əsaslandırmaq daha dərin bilik tələb edir. Şagird yalnız hazır cavabı əzbərləyirsə, sualın

forması dəyişəndə çətinlik çəkə bilər. Müasir təhsil şagirdə təkcə 'nəyi bilməli olduğunu' deyil,

'necə düşünməli olduğunu' da öyrətməlidir. Bunun üçün müzakirə, layihə, mətn təhlili, problem

həlli, yaradıcı tapşırıqlar və gündəlik həyatla əlaqələndirilmiş nümunələrdən istifadə edilməlidir.

Müəllim cavabı dərhal təqdim etmək əvəzinə, şagirdə düşünmək və öz nəticəsinə gəlmək imkanı

yaratmalıdır.

7. Formalizm və sənədləşmənin tədrisi kölgədə qoyması

Plan, hesabat və qiymətləndirmə sənədləri təhsil prosesinin təşkilinə kömək edə bilər. Problem

sənədin mövcudluğunda deyil, onun əsas məqsədə çevrilməsindədir. Müəllimin vaxtı və enerjisi

həddindən artıq formal işlərə sərf olunanda dərsin hazırlanmasına, şagirdlə fərdi işləməyə və

peşəkar inkişafına daha az imkan qalır. Hər bir sənəd real tədris ehtiyacına xidmət etməli,

təkrarlanan və faydası aydın olmayan prosedurlar sadələşdirilməlidir. Təhsildə keyfiyyət kağız

üzərindəki göstəricilərlə deyil, sinifdə baş verən real öyrənmə ilə təsdiqlənməlidir.

8. Rəqəmsal mühit və diqqətin parçalanması

Texnologiya təhsilə geniş imkanlar açır: elektron resurslar, interaktiv tapşırıqlar, distant öyrənmə

və sürətli məlumat axtarışı. Bununla yanaşı, sosial şəbəkələr, bildirişlər və fasiləsiz ekran

istifadəsi diqqətin davamlılığını zəiflədə bilər. Rəqəmsal vasitə məqsəd deyil, öyrənməyə xidmət

edən alət olmalıdır. Şagird mənbənin etibarlılığını yoxlamağı, məlumatı seçməyi, müəllif

hüquqlarına hörmət etməyi və internetdə təhlükəsiz davranmağı öyrənməlidir. Valideyn və

müəllim qadağadan daha çox rəqəmsal savadlılıq və balanslı istifadə vərdişləri üzərində

işləməlidir.Müasir təhsil: problemlər və çıxış yolları 2

9. Bərabər imkanlar və fərdi ehtiyaclar

Bütün şagirdlər eyni başlanğıc imkanlarına malik deyil. Ailənin maddi vəziyyəti, yaşadığı ərazi,

texnologiyaya çıxış, əlavə dəstək imkanları və fərdi öyrənmə ehtiyacları təhsil təcrübəsinə təsir

göstərə bilər. Eyni üsulun hər kəs üçün eyni nəticə verəcəyini düşünmək yanlışdır. Ədalətli təhsil

hər kəsə eyni şeyi verməkdən daha geniş anlayışdır; hər bir şagirdin öyrənməsi üçün ehtiyac

duyduğu dəstəyi təmin etməyi də nəzərdə tutur. Məktəb çətinlik yaşayan şagirdi

damğalamamalı, onun inkişafını izləməli və mümkün dəstək yollarını müəyyənləşdirməlidir.

10. Qiymətləndirmə, geribildirim və etimad

Qiymətləndirmə şagirdə yalnız nəticəsini bildirmək üçün deyil, növbəti addımını göstərmək üçün

aparılmalıdır. 'Səhv etmisən' demək kifayət deyil; səhvin haradan qaynaqlandığını və necə

düzəldilə biləcəyini izah etmək lazımdır. Geribildirim konkret, hörmətli və inkişafyönümlü olduqda

şagirdin öyrənməsinə kömək edir. Valideyn də qiyməti uşağın şəxsiyyətinin ölçüsü kimi qəbul

etməməli, onu inkişafı anlamaq üçün bir göstərici saymalıdır. Məktəbdə etimad mühiti yaratmaq

üçün müəllim, şagird və valideyn arasında açıq, sakit və faktlara əsaslanan ünsiyyət qurulmalıdır.

Problemlərin həlli üçün ortaq məsuliyyət

Təhsildə davamlı dəyişiklik yalnız bir tərəfin səyi ilə mümkün deyil. Bunun üçün hər iştirakçının

üzərinə düşən məsuliyyət aydın olmalıdır:

* Valideyn: övladının gündəlik təhsil həyatında iştirak etməli, müəllimlə əməkdaşlıq qurmalı,

uşağa qayda, məsuliyyət və hörmət aşılamalıdır.

* Müəllim: peşəkar biliklərini yeniləməli, ədalətli və ardıcıl davranmalı, şagirdin fərdi ehtiyaclarını

nəzərə almalı, alçaldıcı üslubdan uzaq durmalıdır.

* Şagird: öyrənmənin fəal iştirakçısı olmalı, öz əməyinə və davranışına görə məsuliyyət daşımalı,

səhvlərindən nəticə çıxarmalıdır.

* Məktəb rəhbərliyi: müəllim və şagird üçün təhlükəsiz, ədalətli mühit yaratmalı, problemləri

ört-basdır etmədən dinləməli və əsaslı həll yolları tapmalıdır.

* Təhsil sistemi: real öyrənmə nəticələrinə, müəllimlərin peşəkar inkişafına, bərabər imkanlara və

lazımsız bürokratiyanın azaldılmasına diqqət yetirməlidir.

Nəticə: təhsili dəyişmək münasibəti dəyişməkdən başlayır

Müasir təhsildə problemlər çoxşaxəlidir və onların heç birini tək bir şəxsin və ya qrupun üzərinə

yükləmək ədalətli deyil. Valideyn müəllimi rəqib deyil, tərəfdaş kimi görməli; müəllim şagirdi

yalnız qiymətləndirilən obyekt deyil, inkişaf edən şəxsiyyət kimi qəbul etməli; şagird isə təhsilin

ona hazır şəkildə təqdim edilən xidmət olmadığını anlamalıdır. Məktəb qayda ilə qayğını,

tələbkarlıqla anlayışı, intizamla hörməti uzlaşdırmalıdır. Əsl təhsil uğuru yalnız yüksək nəticə

göstərən şagirdlərin sayı ilə deyil, düşünən, məsuliyyətli, empatiyalı və müstəqil qərar verə bilən

insanların yetişməsi ilə ölçülür.

“Təhsilin keyfiyyəti yalnız müəllimin nə öyrətməsindən deyil, ailənin nəyi

dəstəkləməsindən, şagirdin nə qədər məsuliyyət daşımasından və

cəmiyyətin biliyə necə dəyər verməsindən asılıdır.”

   Pedaqoq:Əsmər Məmmədova